Οι πληροφορίες είναι από

Το βιβλίο «ΡΕΘΑ ΤΟ ΙΕΡΟ

ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΤΟΥ ΒΑΛΤΟΥ»

Του Νικ. Χαρ. Τέλωνα

Εκδόσεις «Ο ΚΥΡΗΝΑΙΟΣ»

ΑΜΦΙΛΟΧΙΑ 2004

 

     ΤΟ ΜΟΝΑΣΤΗΡI

 

Όσοι ανεβαίναμε απ τη μεριά του     Κάτω          Βάλτου βαδίζοντα με τα πόδια η χρησιμοποιώντας και ζώα στην πολύωρη πορεία μας μέσα από πυκνό δασος είχαμε μπροστά μας έναν ανήφορο ατελείωτο μέχρι να βγούμε ψηλά στο Λιαποχωρι.

Οι παρέες των προσκυνητών συναντιόντουσαν στου «Λαλα τη Λάκα» για μια ολιγόλεπτη ανάπαυση και από κει η επόμενη συνάντηση γινόταν στη «Τζήvα» μια κρυφή πηγή με λιγοστό νεράκι μέσα στο δάσος.

Τό σταμάτημα εδώ είχε μεγαλύτερη διάρκεια επειδή έπρεπε να βγούνε απ' τα σακούλια τα σύνεργα και να ανάψουν οι μικρές φωτιές για τό βρασιμο του καφέ πριν ακόμα χαράξει. Κι ακούγαμε εδώ- μέχρι να πλυθούν τα φλιτζάνια-τις διηγήσεις για τα θαύματα της Παναγίας στους άρρωστους, στους άτεκνους, στον κάθε πονεμένο. Πίνοντας μετά λίγο νερό μέσα στην κλειστή παλάμη συνεχίζαμε τον ανήφορο μέχρι να βγούμε στην κορυφή. Εκεί στο πρώτο θαμπό φως της μέρας που πάλευε ακόμα με το σκοτάδι της νύχτας που έφευγε ακτικρύζα­με το Μοναστήρι.

'"Ήταν εκείνα τα πρωινά μια μυστική αγαλλίαση και νοιώθαμε μια παράξενη γοητεία όταν αγναντεύαμε από μακριά τη χάρη της, τυλιγμένη στη γαλάζια πρωινή άχλη του Σεπτεμβρίου. Από δω θέλαμε ακόμα μίση ώρα κατεβασιάς μέχρι τη βαθιά ρεματιά οπου με τις δικές μας παράταιρες φωνές φοβίζαμε τους φτερωτούς κατοίκους που την ώρα εκείνη όρθρίζανε «όρθρου βαθέως» και παραξενεμένοι απ' την παρουσία μας σταματούσαν τις γλυκές τους μελωδίες. Μια κοφτή ακόμα ανηφοριά

με τα βήματα να πατάνε κάπου κάπου σε παλιό καλντερίμι λαξεμένο σε βαθιά θεμελιωμένες πέτρες και να, φτάναμε μπροστά στη χάρη Της.

Έδω, σμίγαμε μ' ένα ατελείωτο ανθρώπινο μελισσολόι που ερχόταν απ' όλες τις μεριές. Δρομιστιάνοι, που κατέβαιναν απ' τη μεριά της «Βίγλας », Θεριακησιώτες και Βαλμαδιωτες απ' τη «Βουλιμαριά», Μενιδιάτες και Τσακνοχωρίτες που ανέβαιναν απ' την <<Άφρξυλιά» κι' ακόμα απ' τα χωριά της 'Άρτας που έρχονταν κι' αυτοί με τα πόδια απ' τό «Μαντανι».

Στο Μοναστήρι μπαίναμε περνώντας την τοξωτή παλιά πόρ­τα που στο πάνω μέρος της αψίδας είχε τετράγωνη εσοχή όπου φιλοξενούνταν ασημένια Εικόνα της Παναγίας. Η πόρτα αυτή δεν υπάρχει σήμερα. τη θέση της την κατέλαβε μια καινούργια τεράστια σιδερένιας κατασκευής.

Βαρύ σε όγκο το Μοναστήρι, χτισμένο σε τετράγωνο σχήμα φρουριακής μορφής στη Β.Δ. του πλευρά ορθώνεται μοναχό και γαλήνιο σε χαμηλό λοφίσκο.

Από εδώ η θέα για τον επισκέπτη είναι απεριόριστη. Όπου κι' αν απλώσει τη ματιά του, χάνεται στο ατέλειωτο κυματιστό πράσινο κι' η Ψυχή του γεμίζει από την ομορφιά και την μαγεία του θεάματος αυτού ώστε να προκαλείται αυτόματα ο θαυμασμός της δημιουργίας.

 

 

Άρχιτεκτοvική

 

Ο ναός αφιερωμένος στο Γεννέσιον της Θεοτόκου βρίσκεται στο κέντρο της αυλής και περιστοιχίζεται από

χαμηλά κελιά που σε όλη τη βόρεια και τη μίση δυτική τους πλευρά διαμορφώνονται σε διώροφα λόγω της απότομης κλίσης του εδάφους. Τα κελιά δεν περιορίζουν το ναό ΄όπως αυτό συμβαίνει σε πολλές άλλες μόνες και μάλιστα ασφυκτικά. Εδώ αναπνέει ελεύθερα περιτριγυρισμένος από μεγάλη λιθό­στρωτη αυλή.

Ανήκει στον τόπο του τρικλιτου (τετρακιόνιου) σταυρεπίστεγου με πέντε τρούλους. Ο κεντρικός στηρίζεται σε τέσσερις κο­λόνες και υψώνεται εκεί που συναντιούνται οι κεραίες του Σταυρού. Οι άλλοι οι πλαϊνοί στηρίζονται στις κάμαρες Δύο τρούλοι στο Βόρειο κλίτος και δύο στο Νότιο. Όλoι τους είναι οκτάπλευροι μέ ορθογώνια μακρόστενα ανοίγματα σε κάθε

πλευρά για να εισέρχεται ο φωτισμός. Οι τοίχοι του ναού καθώς

και της πεντάπλευρης αψίδας είναι κατασκευασμένοι από πελεκητές ντόπιες ασβεστόπετρες συναρμολογημένες μέ κονίαμα.

Στις μακριές πλευρές του υπάρχουν έξι ορθογώνια παράθυρα που δυναμώνουν το φωτισμό που εισέρχεται από τα παράθυρα των τρούλων. Στο περιθυρωμα της δυτικής εισόδου

υπάρχει λιθαναγλυφο με τη δέηση. Από αριστερά, η Παναγία με το Χριστό στην αγκαλιά της και δεξιά ο Χριστός με τον Πρόδρομο.

Στο εσωτερικό του ναού δύο τοξοστοιχιες από τρεις κολό­νες η κάθε μια χωρίζουν το ναό σε τρία κλίτη. Επάνω οι κάμαρες σχηματίζουν σταυρό με έναν κεντρικό και τέσσερις θόλους στα άκρα. Σχηματίζεται ακόμα εγκάρσιος εσωναρθηκας καθώς και ξέχωρος εξωναρθηκας που επικοινωνεί δυτικά και ανατολικά με τοξωτές θύρες. Στα λίθινα πλαίσια της δυτικής εξωτερικής θύρας υπάρχουν σκαλισμένες ανάγλυφες παραστάσεις με φυτικό θέμα, και στις δύο πλαϊνές (βόρεια και νότια πλευρά) επαναλαμβανόμενα καλαίσθητα σχήματα. Το δάπεδο έχει διατηρηθεί ακέραιο με σταχτόχρωμες πελεκητές πλάκες.

 

 

Εικονογραφία του Ναού και περιγραφή των αγιογραφιώv .

 

 

Ο προσκυνητής που εισέρχεται στο ναό νοιώθει τις μαυ­ρισμένες και μισοκατεστραμμένες μορφές των άγιων να

τον παρακολουθούν από τους γύρω τοίχους με μια έκφραση και ζωντάνια που εντυπωσιάζει. Παρ' όλο ότι οι περισσότεροι

δεν ατενίζουν το θεατή, το βλέμμα τους αποκρίνεται σε κάποιους ανήσυχο και υποβλητικό και σ' άλλους τρυφερό και εκφραστικό.

 Σ' όλο το χώρο επικρατούν οι σκοτεινές αποχρώσεις με εξαίρεση τα πρόσωπα και τα ανάγλυφα φωτοστέφανο. τα

ενδύματα με το φόντο αποδίδονται, με το βαθύ πράσινο, το γαλάζιο προς το λουλάκι, το σκούρο καφέ, το μέλι, το βυσσινί. Ο ειδικός θα αναγνωρίσει εδώ τον τεχνίτη που ήξερε καλά να χειρίζεται το χρωστήρα και τη μίξη των χρωμάτων, να αντιγράφει σε γενικές γραμμές παλαιότερα πρότυπα, αλλά και να ξεφεύγει απ' τη συμβατικότητα με σχετική ελευθέρία. Οι βασικές Θεολογικές έννοιες των παραστάσεων δεν του είναι άγνωστες και όλες του οι τοιχογραφίες εντάσσονται στο καθιερωμένο εικονογραφικό πρόγραμμα των χρόνων της Τουρκοκρατίας.

Δυστυχώς, ή για πολλά χρόνια εγκατάλειψη του ναού και η συνεχής υγρασία που εισέρεε από την στέγη είχε σαν αποτέλεσμα να καταστρέψει το ήμισυ περίπου των τοιχογραφιών, δυσκολεύο­ντας έτσι την πληρέστερη εκ μέρους των ειδικών εξέτασή τους.

 

 

Άγιο Βήμα (Ιερό)

 

 

Η Πλατυτέρα στην κόγχη αποτελεί ασυνήθιστη σύνθεση.

Σύμφωνα με τον καθηγητή κ. Αθανάσιο Παλιούρα -που μελέτησε το μνημείο παλαιότερα-είναι ένας συνδυασμός ανάμεσα στην Παναγιά των Αγγέλων και στο «επί Σοί χαίρει ». Η Θεοτόκος κάθεται σε μεγαλοπρεπή θρόνο κρατώντας το Χρι­στό στην αγκαλιά της. Δύο άγγελοι την στεφανώνουν και γύρω της , σε δύο χορούς ολόσωμοι, οι άγιοι πάντες την υμνούν.

Σε ζώνη κάτω από την Πλατυτέρα, εικονογραφείται η Λειτουργία των Αγγέλων και χαμηλότερα σε άλλη ζώνη η Λειτουργία των άγιων Απόστολων. Στο κατώτερο μέρος της κόγ­χης παριστάνονται ολόσωμοι δέκα συλλειτουργούντες ιεράρχες φέροντες τα αρχιερατικά τους άμφια.

Στην κόγχη της Προθέσεως παριστάνεται η Άκρα ταπείνω­σις κυριολεκτικά κατάμαυρη. o Χριστός γυμνός στο μέσον, με δύo αγγέλους δεξιά και αριστερά του και κάτω ακριβώς η αφιερωματική επιγραφή των κτητόρων. Στα εικονιζόμενα στη βάση της κόγχης δίπτυχα έχουν σβήσει όλα τα ονόματα των αρχιερέων, Ιερομόναχων και μονάχων που κατά καιρούς είχαν γραφεί προς μνημόνευση.

Στη μίση κόγχη της βόρειας πλευράς, ο άγιος Iωάννης ο Eλεημων και πιο πάνω το δράμα του Πέτρου Άλεξανδρείας με το Χριστό, όχι σε νεανική αλλά σε ανδρική εδώ ηλικία να φορεί τον σχισμένο από τους πολέμους των αιρέσεων χιτώνα.   Οι περισσότερες παραστάσεις του Ιερού είναι δύσκολο να εξετασθούν με εξαίρεση τη ζώνη με τους ολόσωμους αγίους της Βόρειας πλευράς που διατηρούνται αρκετά καλύτερα.

 

 

 Ο Κυρίως Ναός

 

Στον κεντρικό τρούλο η παράσταση του Παντοκράτορα έχει

       καταστραφεί εντελώς. Μόνο στο τύμπανο διακρίνονται

ίχνη από τις ουράνιες δυνάμεις και τους προφήτες. Σε πιο καλή κατάσταση βρίσκονται οι Ευαγγελιστές στα σφαιρικά Τρίγωνα. Στις καμάρες των κεραιών του Σταυρού Ιστορούνται σκηνές από το Δωδεκαορτο που συμπληρώνονται με παραστάσεις από τις παραβολές και τα θαύματα του Χριστού και στα κλειδιά των κα­μαρών άγιοι και προφήτες με ειλητάρια στα χέρια τους.

Η Ίδια σχεδόν ζημιά όπως στον κεντρικό τρούλο έχει γίνει και στους άλλους τέσσερις με ελάχιστη εξαίρεση τον Βόρειο της Ανατολικής πλευράς και τον Βόρειο της Δυτικής όπου συνεχίζει να αντέχει ένα θαυμάσιο σπάραγμα της Θεοτόκου που φέρει το Χριστό «εν εγκoλπίω».

Στις καμάρες βορειοδυτικά και νοτιοδυτικά του Ναού, τοιχογραφούνται σκηνές από τον Ακάθιστο Ύμνo. Στην πιο ψηλή

ζώνη των πλαϊνών τοίχων του Ναού ιστορούνται σκηνές από το βίο του Χριστού και σε δεύτερη ζώνη στηθάρια αγίων και χα­μηλότερα ολόσωμοι άγιοι σε παράταξη να αγκαλιάζουν τον εσωτερικό χώρο.

Στη Δυτική πλευρά πάνω από την πόρτα που επικοινωνεί με τον Νάρθηκα υπάρχει το πλαίσιο μέσα στο οποίο βρισκόταν η αφιερωματική επιγραφή που κάποιοι παλαιότερα στην προσπάθεια τους να την καθαρίσουν την έσβησαν εντελώς. Στο επάνω μέρος, σώζεται μόνο η ένδειξη «ΕΤΟΣ 1766 Ιανουαρίου 12 », που γράφτηκε πολύ μετά από τη χρονολογία της αγιογράφησης του Ναού .

Πάνω από την υπέρυθρη αυτή επιγραφή παριστάνεται πο­λυπρόσωπη η Κοίμηση της Θεοτόκου με το περιστατικό του Ίε­φονία, και πιο πάνω επίσης πολυπρόσωπη η Σταύρωση του Χριστού.

Στη Δυτική πόρτα βόρεια, ολόσωμος ο αρχάγγελος Γαβριήλ και νότια ο Μιχαήλ που πατά πάνω σε προσωποποιημένη Ψυχή με την μικρογράμματη επιγραφή: «0 αμετανόητος και αξομολόγητος φρίξον ψυχή». Στη βόρεια παραστάδα της ίδιας πόρτας εικονίζεται «0 άγιος Βάρβαρος 0 Αιθιωψ» στη γνωστή απεικόνιση με τις αλυσίδες στα χέρια.

 

Εξωvάρθηκας

 

Σε ολόκληρη σχεδόν την ανατολική πλευρά ιστορείται η Δευτέρα παρουσία με όλες τις επιβλητικές σκηνές.

Πάνω Ψηλά ο Χριστός μέσα σε ακτινωτή δόξα και αμέσως πιο κάτω κενός θρόνος όπου υπάρχει ανοιγμένο το Ευαγγέλιο και πίσω προβάλλει ο Τίμιος Σταυρός.

Στη βάση του Σταυρού, ένα χέρι κρατάει το ζυγό της Θειας       δικαιoσύνης  (0 Χριστός με τους Απόστολους, ΟΙ άγιοι σε ομάδες, ο Παράδεισος, ΟΙ δαίμονες σε πόλεμο με τους αγγέλους για την κατάταξη των Ψυχών, ο τρόμος ολόκληρης της γης είναι μερικές από τις σκηνές που συνθέτουν την όλη μεγαλειώδη παράσταση, που την συνοδεύει η σωφρονιστική επιγραφή:

«Γυμνην στασιν ανθρωπε και θειαν κρισιν και βημα φρικτον και Θεον κριτην βλεπων τους αγγελους εστωτας ως δορυφορους

γυμνων λογισμων τας αμαρτιας, λαβε, εγκυψον, ιδε της καμινου την φλογα

και σωφρονισας προσδεχου και την κρισιν ».

Στην Είσοδο από τον εξωναρθηκα στον κυρίως Ναό, εικονίζεται η Δέηση (Παναγία, Χριστός, Πρόδρομος), που οι μορφές τους είναι τοποθετημένες μέσα σε πλαίσια. Στους άλλους τρεις τοίχους του εξωναρθηκα ιστορούνται σκηνές από την Αποκάλυψη με συνοδευτικές καλλιγραφικές επιγραφές. "Ιδιαίτερο εικονογραφικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η παραστατική απει­κόνιση του κύκλου της ζωής με τα ζώδια και την πορεία της ανθρώπινης ηλικίας μέσα στο χρόνο. Αξιόλογες ακόμα παραστάσεις είναι, η μετάληψη της όσιας Μαρίας της Αιγυπτίας από τον αββα Ζωσιμά, ο όσιος Σισωης πάνω από τον ανοιγμένο τάφο με τα οστά του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο άγιος Χριστόφορος«0 κυνοκεφαλος», ο όσιος Παχωμιος με τον 'Άγγελο να του υποδεικνύει το μεγάλο σχήμα, ο εσταυρωμένος μοναχός κ.α.

 

 

Το τέμπλο

 

Είναι ξυλόγλυπτο, διακοσμημένο με κλάδους, άνθη, πουλιά και κεφαλάκια φτερωτών Αγγέλων. Το επάνω μέρος αποτελεί ψιλοδουλεμένη ζώνη από την οποια προβάλλουν περιστέρια με ανοιγμένα φτερά. Εδώ στηρίζονται τα λεγόμενα «λυπηρα », ο μεγάλος δηλαδή Σταυρός στην κορυφή του Τέμπλου που στη βάση του οι κεφαλές των δρακόντων δεν πλησιάζουν το Σταυρό αλλά αντίθετα βρίσκονται στραμμένες προς τους τοίχους.

Οι Δεσποτικές εικόνες του τέμπλου είναι, ο Χριστός ευλόγων που κρατεί ανοιχτό βιβλίο όπου αναγράφεται το Ευαγγελικό κείμενο «Έγω φως εις τον κοσμον εληλυθα...», η Θεοτόκος, με την επιγραφή «η Έλεουσα», που κάθεται σε θρόνο κρατώντας στα χέρια της τον μικρό Χριστό, ο φτερωτός Πρόδρομος, με τό ειλητάριο και την επιγραφή «μετανοειτε ηγγικεν γαρ η βασιλεια των ουρανων», η εορταστική εικόνα του Γενεσίου της Θεοτόκου και μία ακόμη της Αγίας τριάδος (δυτικότροπη).

Στο επιστήλιο του τέμπλου τοποθετούνται στη σειρά εικονίδια με σκηνές του Δωδεκαόρτου και πιο Ψηλά σε άλλη σειρά, η Δέηση στο κέντρο και στα πλάγια οι Απόστολοι.

 

 

Χροvολόγηση

 

 

Κατα τον κ. Άθαν. Παλιουρα η χρονολογία 1742 που σώζεται σε χάραγμα πάνω σε πέτρα δεν αναφέρεται στην αρχική κατασκευή του Καθολικού αλλά σε κάποια ανακαίνιση.

 

«Μερικά ενδεικτικά στοιχεία, όπως η τεχνοτροπία και το  εικονογραφικό πρόγραμμα

 

 των Τοιχογραφιών, η παλαιότερη επιγραφή  που δεν σώζεται και  η ύπαρξη στο  

 

Μoναστήρι μερικών σκευών ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζει, Αναλόγιο λεπτής τέχνης

 

 διακοσμημένο με σεντεφι, μας υποχρεώνουν να τoπoθετήσoυμε τις τοιχογραφίες σε

 

παλαιότερους χρόνους, στα τέλη του 17ου  η στις αρχές του 18ου  αιώνος.

 

 Ή χρονολογία 1766 του κυρίου Ναού και  του εξωναρθηκα αναφέρεται πιθανόν σε

 

κάποια ζωγραφική; ανα­καίνιση του Καθολικού, που δεν μπορούμε σήμερα να τη 

 

διαπιστώσουμε εξαιτίας της κακής διατήρησης των παραστάσεων.

 

Γενικά πρόκειται για αξιόλογο σύνολο με ξεχωριστό ενδιαφέρον από  αρχιτεκτονική

 

άποψη, Για τον τόπο στέγασης  με τους πέντε τρούλους καθώς και  Για τα ιδιαίτερα

 

θέματα με τα οποία πλουτίζεται το εικονογραφικό Πρόγραμμα στις Τοιχογραφίες ».